مىشود . بعضى « 1 » گفته‌اند : مراد از آن نافله هايى است كه هر نمازى دارد . و بعضى « 2 » گفته‌اند : مراد دو ركعت و يا چند ركعت نماز بعد از نماز مغرب است . و بعضى « 3 » گفته‌اند : مراد از آن نماز وتر است كه در آخر نافله هاى شب قرار دارد . * ( « وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ » ) * در اين آيه « استماع » را به معانى مختلفى تفسير كرده‌اند ، و از همه به ذهن نزديكتر اين است كه متضمن معناى انتظار باشد ، يعنى منتظر روزى باش كه در آن روز بشنوى نداى منادى را از مكانى نزديك . و جمله * ( « يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ » ) * روى هم مفعول « و استمع » است ، و مراد از نداى منادى همان نفخه صور است كه مسئول آن به طورى كه از آيه بعد استفاده مىشود در آن مىدمد . و اينكه فرمود : « ندا از مكانى نزديك است » بدين جهت است كه ندا آن چنان به خلائق احاطه دارد كه به نسبت مساوى به گوش همه مىرسد ، و افراد نسبت به آن دور و نزديك نيستند ، چون ندا - همانطور كه گفتيم - نفخه بعث و كلمه حيات است . * ( « يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ » ) * اين آيه بيان آن روزى است كه منادى ندا مىدهد . و اگر فرمود : صيحه اى است به حق ، براى اين است كه قضايى است حتمى ، همانطور كه در تفسير جمله « وَجاءَتْ سَكْرَةُ الْمَوْتِ بِالْحَقِّ . . . » گفتيم . و معناى اينكه فرمود * ( « ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ » ) * اين است كه امروز روز خروج از قبرها است ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده « يَوْمَ يَخْرُجُونَ مِنَ الأَجْداثِ سِراعاً » « 4 » . * ( « إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ » ) * مراد از « احياء » افاضه حيات بر جسدهايى است كه در دنيا مرده‌اند . و مراد از « اماته » همان ميراندن در دنيا است ، كه عبارت است از منتقل شدن به عالم قبر . و مراد از جمله * ( « وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ » ) * به طورى كه از سياق برمىآيد احياء در روز قيامت است . * ( « يَوْمَ تَشَقَّقُ الأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً ذلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنا يَسِيرٌ » ) * كلمه « تشقق » در اصل « تتشقق » و از باب « تفعل » است كه به معناى شكافته شدن است ، و معنايش اين است كه : زمين از روى ايشان شكافته مىشود ، و ايشان به سرعت به

--> ( 1 و 2 و 3 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 150 . ( 4 ) روزى كه به سرعت از قبرها بيرون مىشوند . سوره معارج ، آيه 43 .